Synagoga Stara w Pińczowie

W 1748 r. w Pińczowie znajdowały się trzy synagogi, w tym jedna drewniana. Do II wojny światowej dotrwały obie murowane, niestety zostały wówczas uszkodzone. Młodszą, stojącą przy ulicy Krakowskiej rozebrano, chociaż można ją było uratować. Starsza, usytuowana przy ulicy Klasztornej, zdewastowana i zaniedbana, szczęśliwie doczekała się odnowienia.

Bożnica składa się z kilku pomieszczeń. Do sali głównej zwanej męską przylega przedsionek z wydzieloną salką kahalną. Nad nimi, na piętrze z osobnym wejściem, jest babiniec (empora), czyli pomieszczenie dla kobiet. Opisywana bóżnica jest w polskiej architekturze synagogalnej najstarszym przykładem świątyni o układzie tzw. wzdłużnym, w którym wszystkie pomieszczenia zostały wzniesione jednocześnie i tworzą zwartą budowlę pod wspólnym dachem. Synagogę stale otaczały przybudówki, które mieściły w sobie m.in. izby szkółek religijnych i schody na piętro. Do czasów obecnych przetrwał jedynie parterowy, nowszy przedsionek z głównym wejściem.

Sala męska zajmuje ponad połowę budowli, będąc przy tym znacznie zagłębiona w stosunku do przedsionków i poziomu terenu (synagogę usytuowano niegdyś na jego lekkim spadku). Szymon Zajczyk, żydowski historyk sztuki, był zdania, że ta sala ze względu na zbliżone proporcje wnętrza i wsporniki sklepienia, jest kopią wnętrza bramy wjazdowej na dziedziniec Zamku Królewskiego na Wawelu. Pomiędzy dwoma wysokimi oknami mieści się szafa ołtarzowa z trójkątnym przyczółkiem na którym lwy podtrzymują Koronę Tory. Całość utrzymana jest „w stylu najpiękniejszego renesansu”. Zwracają też uwagę bardzo stare i cenne malowidła z początku XVII w., uważane za najdawniejsze z zachowanych w Polsce. Bogate wyposażenie tej sali przepadło podczas okupacji. Obecnie zdobią ją od roku 2005 przywiezione z Heidelbergu dwa witraże, autorstwa artysty Jacka Nowaka, przedstawiające setki twarzy.

Przedsionek był kiedyś głównym węzłem komunikacyjnym synagogi z wejściami do pozostałych pomieszczeń i na zewnątrz. Jego sufit oraz ściany zajmuje piękna polichromia z wicią roślinną, wazonami kwiatowymi, koszami owoców, ptakami, zwierzętami i stworami fantastycznymi. Są też wymalowane teksty modlitw, jak też napisy fundacyjne z datami 1695-96 i 1741-42. Sala ta służył bractwom religijnym dla wspólnych modlitw, zarządowi gminy dla obrad oraz składania przysiąg w sprawach mniejszej wagi. Pomieszczenie ogrzewał kominek dający ciepło petentom, z których wielu przybywało nierzadko z daleka. Pamiątką po nich są liczne graffiti odkryte przez konserwatorów, ryte i kute napisy hebrajskie umieszczane tam co najmniej od połowy XVII w.

Renesansowy portal prowadzi stąd do niedużej salki kahalnej, gdzie odbywały się sądy. Świadczą o tym napisy nad wejściem zachęcające do uczciwości i bezstronności w wyrokowaniu. W zachodniej ścianie przedsionka jest widoczny kamienny portal, zamurowany, wiodący niegdyś do skarbca lub niewielkiego więzienia. Natomiast okrągłołukowy portal w stronie południowej, bardzo okazały i dekoracyjny, jest wejściem do sali głównej. Po jego przekroczeniu pobożny Żyd widział od razu jej dwa najważniejsze elementy – ołtarz (Aron-hakodesz) i bimę. Piętro bóżnicy mieściło babiniec, którego wnętrze rozświetlały cztery okna, natomiast trzy inne służyły Żydówkom do wglądu na salę główną. Ściany zachowały do dziś fragmenty obiegającej to pomieszczenie malowanej inskrypcji i ornamentów, a także wymalowane cyfry, będące numerami zarezerwowanych , płatnych miejsc siedzących. Obok wejścia znajduje się w ścianie odnowiona , kamienna skarbonka z lat około 1625-1636.

Synagogę otacza mur na którego całej powierzchni umieszczono fragmenty zabytkowych nagrobków ze zniszczonych cmentarzy żydowskich znajdujących się dawniej w mieście. Pomyślany został jako pomnik upamiętniający obecność w Pińczowie jego dawnych, tragicznie zmarłych mieszkańców.

W latach okupacji w Pińczowie utworzono getto dla przeszło 3000 mieszkańców miasta. Część z nich została rozstrzelana w pobliskim lesie, reszta została wywieziona do obozu zagłady w Treblince.

Synagogę w czasie hitlerowskiej okupacji zamieniono w garaże, następnie przez kilkadziesiąt lat służyła jako magazyn nawozów sztucznych i materiałów budowlanych.

Dopiero w latach 80. XX w. dostała się pod opiekę Muzeum Regionalnego w Pińczowie. Synagogę można zwiedzać po wcześniejszym umówieniu się: muzeumpinczow.pl

Fot. Anna Szwałkiewicz (zdjęcia wykonane w 2012r.)

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *