Opinia NID ws. 11 Listopada 66

W dniu 28 lutego 2017 roku odbyła się wizja lokalna w budynku przy ul. 11 Listopada 66, przeprowadzona przez Narodowy Instytut Dziedzictwa. Z powyższego sporządzona została opinia, wskazująca jakie losy powinny czekać to historyczne miejsce.

Opinia dotycząca oceny zasadności wpisu do rejestru zabytków nieruchomych województwa mazowieckiego budynku  przy ul. 11 Listopada 66 wnioskowanego do objęcia ochroną prawną przez nasze Stowarzyszenie, sporządzona została 30 czerwca 2017 roku. My zapoznaliśmy się z nią dopiero po przesłaniu jej przez NID do MWKZ, na początku września.

Przedmiot i cel opinii:

 

Przedmiotem opinii jest murowany budynek mieszkalny położony w Warszawie przy ul. 11 Listopada 66 usytuowany na działce nr ew. 2/2 położony po wschodniej stronie ulicy, stanowiący własność skarbu państwa, administrowany przez ZGN Praga Północ, Oddział Bródnowska 24 w Warszawie. 

 

Celem opinii jest:

 

  • merytoryczna ocena zasadności wniosku o wpis do rejestru zabytków nieruchomych województwa mazowieckiego ww. obiektu,
  • określenie skali zachowanych artefaktów,
  • ocenę możliwości ich utrzymania in situ lub wpisu do rejestru zabytków ruchomych.

W opinii przeczytać można rys historyczny obiektu, znajdując w nim również uzasadnienie naszego wniosku złożonego do MWKZ o wpis obiektu do rejestru zabytków nieruchomych województwa mazowieckiego. 

(…) Dom mieszkalny położony przy ul. 11 Listopada 66 bezsprzecznie był miejscem martyrologii narodu polskiego – pełnił funkcję aresztu, w którym więziono Polaków przeciwstawiających się władzy sowieckiej. Wypełnia również przesłanki pozwalające określić go jako miejsce pamięci narodowej.3 Uzasadnia to zarówno wniosek stowarzyszenia, literatura przedmiotowa jak również opinie IPN. W opinii wyrażonej w dniu 3.11.2016 r. przez dr. hab. Krzysztofa Szwagrzyka, zastępcę prezesa IPN Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu czytamy:

 

„Z badań przeprowadzanych przez Instytut Pamięci Narodowej wynika jednoznacznie, iż w latach 1944-1945 budynek położony w Warszawie przy ul. 11 Listopada 66 był wykorzystywany jako obiekt śledczy, w którym funkcjonariusze NKWD lub Smiersza prowadzili przesłuchania i w którego piwnicach zorganizowany był areszt, (…) Miejsce to, jak wiele podobnych na warszawskiej Pradze, to milczący świadkowie historii, to miejsca kaźni Polaków dokonywanej przez sowieckiego okupanta, a następnie przez funkcjonariuszy aparatu bezpieczeństwa komunistycznego państwa, które w niemal niezmienionym stanie zachowały się do dziś. Nie ulega wątpliwości, iż należy podjąć kompleksowe i skoordynowane działania mające na celu nie tylko uchronienie tych miejsc przed dalszą degradacją lub zmianą ich przeznaczenia na cele licujące z powagą należną tym miejscom, ale zorganizowanie tam izb pamięci, pomników historii. ” (…)

Ważnym dla nas jest, że w znalazło się tam również odniesienie do ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami, a konkretniej do samej definicji zabytku, która wskazuje jednoznacznie, że zabytkiem jest ,,(…) nieruchomość(…), ich część lub zespoły, (…) których zachowanie leży w interesie społecznym ze względu na posiadaną wartość historyczną, artystyczną lub naukową ”.

(…)Budynek ten, na skutek wieloletnich zaniedbań i braku remontów, jak również dewastacji, wyłączony jest od dawna z użytkowania i zachowany w bardzo złym stanie. Jest praktycznie całkowicie zdewastowany i zdekapitalizowany, nie posiada wartości artystycznej ani naukowej — pozbawiony jest wystroju i detalu architektonicznego oraz tynków zewnętrznych, ma uszkodzone stropy, praktycznie całkowicie zniszczoną stolarkę okienną i drzwiową jak również w większości wystrój oraz przekształcony podział wewnętrzny.

 

Jego wartość historyczna jest mierna, choć w dalszym ciągu odnajdywalne są in situ ślady związane z funkcją aresztu. Niemniej dotyczą one jedynie dwóch piwnic. Pozostała część budynku (w piwnicach i na dwóch kondygnacjach) nie nosi śladów tego przeznaczenia.

 

 

Największą wartość tego obiektu stanowią inskrypcje – zachowane w dalszym ciągu w dwóch piwnicach (w osi wschodniej, bezpośrednio w pomieszczeniach przylegających do schodów od strony północnej), które niewątpliwie stanowią pamiątkę po uwięzionych w nich ludziach, którzy wykonali je w trakcie przetrzymywania w areszcie. 

 

 

Nie jest ich dużo (8) i nie wszystkie są czytelne – zwłaszcza ta na nadprożu drzwi do celi ulokowanej w pobliżu schodów(od strony korytarza). Na jednej z cegieł w piwnicy nr 2 (oś wschodnia, pomieszczenie nr 2 od zejścia ze schodów) ostrym narzędziem wydrapany został krzyż. W piwnicy nr 1 na trzech cegłach i tyku pomiędzy cegłami wykonano napisy ołówkiem (inicjały imion i nazwisk – jeden z datą „45”), pozostałe trzy umieszczone zostały na drewnianych framugach drzwiowych – dwa: na nadprożu (ołówkiem) i południowej desce framugi drzwi pomieszczenia nr 1 (na ościeżnicy wycięta ostrym narzędziem data „6.1945”)- od zewnątrz (il. 21) oraz jeden napis wykonany również na ościeżnicy prawdopodobnie kredką – od wewnątrz („Rosik”). Czyli z jednym wyjątkiem wszystkie występują w jednej piwnicy. W pomieszczeniach pozostałych takich lub podobnych artefaktów nie odnaleziono.

 

 

Choć inskrypcje w przeważającej mierze są czytelne i znajdują się w dostatecznym stanie ich pozostawienie w tak zdekapitalizowanym i zniszczonym budynku in situ (stanowiącym jeden z wielu obiektów na Pradze zajętych przez NKWD) na pewno narazić je może na bezpowrotne zniszczenie, a tym samym utratę dla przyszłych pokoleń, przez co ponieślibyśmy niepowetowaną stratę.

 

Rzeczywiście jak wskazano w postanowieniu Mazowieckiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków nr 90/2016 z dn. 12 lutego 2016 pod ochroną prawną znajdują się inne obiekty zajęte przez NKWD położone w pobliżu, dla których budynek przy ul. 11 Listopada stanowił areszt tymczasowy (…)

Powyższy fragment opinii wskazuje, że budynek posiada elementy o istotnej wartości historycznej, oznacza to zatem że wniosek przez nas złożony w tej sprawie nie był bezzasadny. Należy przy tym również pamiętać, że tak zachowane ślady jakimi są np. imiona i nazwiska, pseudonimy oraz daty, są informacją historyczną która wymaga opracowania. Może bowiem się okazać, że odnaleziono w ten sposób ostatnie miejsce pobytu osoby która zaginęła w czasie wojny lub zaraz po, a rodzina do dnia dzisiejszego nie wie co się z nią stało. 

(…)Nie może oznaczać to jednak, że zrezygnujemy z zachowania tych ostatnich świadectw martyrologii Polaków ocalonych w tym obiekcie. Tym bardziej, że w zbiorach muzealnych Muzeum Pragi znajdują się już uratowane z niego artefakty – troje drzwi stanowiących świadectwo więziennej funkcji (il. 32-36).

 

 

Dlatego też najbardziej racjonalnym rozwiązaniem zmierzającym do ich zachowania dla przyszłych pokoleń jest translokacja do ww. muzeum (ich stan zachowania pozwala na to), przez co scalić można będzie wszystkie świadectwa potwierdzające więzienną funkcję budynku w latach 1944-45 oraz wyeksponować je w przygotowanej ekspozycji poświęconej martyrologii Polaków, jako elementu historii dzielnicy w okresie II wojny światowej. (…)

Pan Jerzy Szałygin, z Oddziału Terenowego NID do oceny aktualnego stanu, podszedł rzeczowo. Teoretycznie opinia mówiąca o konieczności wymontowania zabytkowych elementów nie powinna nas cieszyć, ponieważ pozbawiane one są w ten sposób kontekstu. Składając wniosek do MWKZ, oraz kolejne odwołania mieliśmy świadomość, że budynek znajdujący się w tak złym stanie technicznym, nie spotka się entuzjazmem konserwatora. Jednak powiązanie tych przedmiotów, z uratowanymi już z tego obiektu kontekstowymi drzwiami (przeniesione zostały dzięki interwencji p. Huberta Kossowskiego) oraz ulokowanie całości w Muzeum Warszawskiej Pragi lub, co w naszej ocenie lepsze, w planowanej Izbie Pamięci na Strzeleckiej 8, jest decyzją trafną i oddającą powagę sytuacji.

 

Stanowisko w sprawie wpisania obiektu do rejestru zabytków, określenie skali zachowanych artefaktów oraz możliwości ich utrzymania in situ

  1. Dawny budynek mieszkalny położony w Warszawie przy ul. 11 Listopada 66 stanowiący w latach 1944 – 45 areszt NKWD stanowi świadectwo jak określono w przytaczanej wcześniej opinii IPN „kaźni Polaków dokonywanej przez sowieckiego okupanta” i ten fakt winien zostać udokumentowany dla przyszłych pokoleń i odpowiednio upamiętniony. Niemniej wobec złego stanu zachowania budynku oraz braku wartości artystycznych (jak również pozostałych), nieznacznej ilości zachowanych artefaktów (8 inskrypcji) oddających ten straszny okres jego użytkowania, niemożliwości ich zachowania in situ, jak również fakt wpisania już do zbiorów muzealnych Muzeum Pragi części jego wyposażenia (3 drzwi cel więziennych) postuluje się translokację z dwóch piwnic zachowanych inskrypcji na cegłach i framugach drzwiowych, po uprzedniej szczegółowej inwentaryzacji artefaktów i miejsc ich ulokowania (jak również wykonaniu podstawowej dokumentacji całego budynku tzw. „białej karty”), wpisanie ich do inwentarza muzealnego (taką właśnie a nie inną formę ochrony), konserwację i umieszczenie w ekspozycji muzealnej Muzeum Pragi jako świadectwa tragicznego okresu w naszej historii związanego z tą częścią stolicy.
  1. Postuluje się również przeprowadzenie badań georadarowych i (w miarę konieczności) archeologicznego rozpoznania terenu działki nr hip 2/2 oraz działki sąsiedniej nr hip/ 2/5 ze względu na możliwość występowania szczątków ludzkich ofiar kaźni NKWD związanej z funkcjonującym w budynku przy uL 11 Listopada 66 aresztem śledczym.

Dodatkowo, autor opinii wskazał na konieczność przeprowadzenia badań mających na celu rozpoznanie potencjalnych miejsc pochówków we wskazanym wyżej obszarze. Biorąc pod uwagę otoczenie obiektu, gdzie znanych jest również kilka innych miejsc pochówków i prawdopodobnych miejsc pochówków, postulat ten powinien zostać zrealizowany w zakresie działalności IPN. 

Aktualnie dokumentacja spoczywa u Mazowieckiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków, tam ma zapaść kolejna decyzja dotycząca losów budynku przy ul. 11 Listopada 66. Więcej o poprzednich działaniach w tym zakresie, można przeczytać TU.

Drzwi z 11 Listopada 66 (zdjęcia pochodzą z opinii NID):

 

Tekst: Anna Straszyńska

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *