Skrytka dla Żydów na Pradze – w poszukiwaniu prawdy

W październiku 2016 roku, otrzymaliśmy zgłoszenie, o możliwości występowania w jednej z kamienic w rejonie ulic: Targowej i Marcinkowskiego, skrytki dla Żydów. Pomimo dużego nakładu pracy jaką włożyliśmy w sprawę, nadal sprawa nie znalazła swojego finału. 
(Celowo nie podajemy dokładnego adresu, ponieważ lokal w którym ma się znajdować skrytka, jest zamieszkały i nie chcemy narażać mieszkańców na możliwe nieprzyjemności i najścia.)

Analiza dokumentacji znajdującej się Księgach Wieczystych, tekstach źródłowych dotyczących historii Pragi Północ oraz wywiadów środowiskowych, wykazała pewne niejasności, co uniemożliwiło jednoznaczne wykluczenie istnienia skrytki w lokalu mieszkalnym, w szczególności, że informacje o jej istnieniu wpłynęły do Stowarzyszenia od byłych mieszkańców. Na podstawie powyższego przygotowana została kwerenda historyczna kamienicy wzniesionej w latach
1911-12, a zebrane informacje źródłowe, wywiady i plan lokalu, posłużyły do postawienia wniosków:

„Aktualnie nie ma informacji o istniejących do dnia dzisiejszego skrytkach okupacyjnych dla ludzi o pochodzeniu żydowskim. Ostatnia istniejąca w mieszkaniu przy ulicy Kopernika w Warszawie została zniszczona we wrześniu 2013 roku podczas przeprowadzanego remontu lokalu. Istnieje zatem prawdopodobieństwo, że przedmiotowa skrytka stanowi ostatnią pozostałość po okupacyjnych schronieniach organizowanych w mieszkaniach prywatnych, mających na celu ratowanie ludzkiego życia.”

Martyna Goździuk, miłośniczka Pragi, przewodnik miejski oraz prezes Stowarzyszenia Gwara Warszawska jest zdania, że: 

„Żydzi mieszkali na Pradze, a właściwie w Pradze, od samego jej początku. Przez długi czas odnotowywany był tu najwyższy odsetek Żydów spośród wszystkich części Warszawy, ze względu na zakaz osiedlania się Żydów w jej centrum. Przyznana im wolność handlu napędzała koniunkturę.
Żydzi stanowili większość handlarzy bydłem i końmi. Później zaczęli zakładać zakłady przemysłowe i warsztaty. W czasie słynnej Rzezi Pragi, zastęp Żydów pod wodzą Berka Joselewicza walczył w obronie Pragi. Według opowieści przekazywanej ustnie z tego czasu, Szmul Zbytkower, najbogatszy człowiek Pragi i protegowany króla, płacił Rosjanom złoty dukat za ocalonego żywego człowieka i srebrny za zmarłego, aby móc ich godnie pochować, bez względu na wyznanie. W połowie XIX wieku stanowili 26-33% ludności Pragi, a przed wybuchem II wojny światowej już około 40% mieszkańców.
Aby dotknąć miejsc związanych z warszawskimi Żydami powinniśmy udać się na Pragę. Tu zachował się akademik żydowski, dom sierot żydowskich, malowidła w byłych domach modlitwy, liczne ślady po mezuzach. Wyjątkową pamiątką jest również miejsce ukrywania się Żydów z okresu okupacji niemieckiej. Pamięć o żydowskiej historii Pragi żyje i trzeba o nią dbać.”

To dowodzi istotności sprawy, ze względu zarówno na ludzkie życie, historie wojenne, jak również lokalną historię Pragi. 

W kwietniu 2017 roku, pisemnie poinformowaliśmy Urząd Dzielnicy Praga-Północ, Instytut Pamięci Narodowej, Stołecznego Konserwatora Zabytków, Żydowski Instytut Historyczny oraz Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN. W swoim piśmie zawarliśmy wszelkie informacje wynikające ze wskazanych wcześniej źródeł, podając również dokładny adres oraz dane osób informujących nas o przedmiocie sprawy. Niestety poza Muzeum POLIN (które dopiero niedawno podjęło temat z chęcią spisania tej historii), żadna z wymienionych wcześniej instytucji nie poinformowała nas o tym, by podjęte zostały jakiekolwiek działania w celu wyjaśnienia (potwierdzenia/zaprzeczenia) tej sprawy, chociaż przepisy prawne niemal nakładają taki obowiązek.

Pomimo tak wielu opublikowanych ogólników (mających na celu zapewnienia spokoju i bezpieczeństwa mieszkańcom lokalu), bardzo serdecznie prosimy Was o przekazywanie każdej informacji, mogącej pomóc w zachowaniu takich historii, zwłaszcza na terenie warszawskiej Pragi. Wspólne dokumentowanie przeszłości, pozwoli przyszłym pokoleniom, na lepsze poznanie historii i własnego otoczenia.


Zakres działalności organów powiadamianych:
Ustawa o Instytucie Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu:
Art. 1. Ustawa reguluje:
1) ewidencjonowanie, gromadzenie, przechowywanie, opracowywanie, zabezpieczenie, udostępnianie i publikowanie dokumentów organów bezpieczeństwa państwa, wytworzonych oraz gromadzonych od dnia 22 lipca 1944 r. do dnia 31 lipca 1990 r., a także organów bezpieczeństwa Trzeciej Rzeszy Niemieckiej i Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich, dotyczących:
a) popełnionych na osobach narodowości polskiej lub obywatelach polskich innych narodowości w okresie od dnia 8 listopada 1917 r. do dnia 31 lipca 1990 r.:
– zbrodni nazistowskich,
– zbrodni komunistycznych,
– innych przestępstw stanowiących zbrodnie przeciwko pokojowi, ludzkości lub zbrodnie wojenne,
b) innych represji z motywów politycznych, jakich dopuścili się funkcjonariusze polskich organów ścigania lub wymiaru sprawiedliwości albo osoby działające na ich zlecenie, a ujawnionych w treści orzeczeń zapadłych na podstawie ustawy z dnia 23 lutego 1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego (Dz. U. z 2015 r. poz. 1583),
c) działalności organów bezpieczeństwa państwa, o których mowa w art. 5;
2) tryb postępowania w zakresie ścigania przestępstw określonych w pkt 1 lit. a;
3) ochronę danych osobowych osób, których dotyczą dokumenty zgromadzone w archiwum Instytutu Pamięci;
4) prowadzenie działań w zakresie edukacji publicznej;
5) poszukiwanie miejsc spoczynku osób poległych w walkach o niepodległość i zjednoczenie Państwa Polskiego, a zwłaszcza tych, które straciły życie wskutek walki z narzuconym systemem totalitarnym lub wskutek represji totalitarnych lub czystek etnicznych w okresie od dnia 8 listopada 1917 r. do
dnia 31 lipca 1990 r.;
6) prowadzenie działalności związanej z upamiętnianiem historycznych wydarzeń, miejsc oraz postaci w dziejach walk i męczeństwa Narodu Polskiego, zarówno w kraju, jak i za granicą, a także miejsc walk i męczeństwa innych narodów na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, w okresie od dnia
8 listopada 1917 r. do dnia 31 lipca 1990 r.

Ustawa o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami:
art. 3 punkt 1.: zabytek – nieruchomość lub rzecz ruchomą, ich części lub zespoły, będące dziełem człowieka lub związane z jego działalnością i stanowiące świadectwo minionej epoki bądź zdarzenia, których zachowanie leży w interesie społecznym ze względu na posiadaną wartość historyczną, artystyczną lub naukową.

 

Tekst: Anna Straszyńska

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *