Skrytka dla Żydów na Pradze – w poszukiwaniu prawdy

W październiku 2016 roku, otrzymaliśmy zgłoszenie, o możliwości występowania w jednej z kamienic w rejonie ulic: Targowej i Marcinkowskiego, skrytki dla Żydów. Pomimo dużego nakładu pracy jaką włożyliśmy w sprawę, nadal sprawa nie znalazła swojego finału. 
(Celowo nie podajemy dokładnego adresu, ponieważ lokal w którym ma się znajdować skrytka, jest zamieszkały i nie chcemy narażać mieszkańców na możliwe nieprzyjemności i najścia.)

Analiza dokumentacji znajdującej się Księgach Wieczystych, tekstach źródłowych dotyczących historii Pragi Północ oraz wywiadów środowiskowych, wykazała pewne niejasności, co uniemożliwiło jednoznaczne wykluczenie istnienia skrytki w lokalu mieszkalnym, w szczególności, że informacje o jej istnieniu wpłynęły do Stowarzyszenia od byłych mieszkańców. Na podstawie powyższego przygotowana została kwerenda historyczna kamienicy wzniesionej w latach
1911-12, a zebrane informacje źródłowe, wywiady i plan lokalu, posłużyły do postawienia wniosków:

„Aktualnie nie ma informacji o istniejących do dnia dzisiejszego skrytkach okupacyjnych dla ludzi o pochodzeniu żydowskim. Ostatnia istniejąca w mieszkaniu przy ulicy Kopernika w Warszawie została zniszczona we wrześniu 2013 roku podczas przeprowadzanego remontu lokalu. Istnieje zatem prawdopodobieństwo, że przedmiotowa skrytka stanowi ostatnią pozostałość po okupacyjnych schronieniach organizowanych w mieszkaniach prywatnych, mających na celu ratowanie ludzkiego życia.”

Martyna Goździuk, miłośniczka Pragi, przewodnik miejski oraz prezes Stowarzyszenia Gwara Warszawska jest zdania, że: 

„Żydzi mieszkali na Pradze, a właściwie w Pradze, od samego jej początku. Przez długi czas odnotowywany był tu najwyższy odsetek Żydów spośród wszystkich części Warszawy, ze względu na zakaz osiedlania się Żydów w jej centrum. Przyznana im wolność handlu napędzała koniunkturę.
Żydzi stanowili większość handlarzy bydłem i końmi. Później zaczęli zakładać zakłady przemysłowe i warsztaty. W czasie słynnej Rzezi Pragi, zastęp Żydów pod wodzą Berka Joselewicza walczył w obronie Pragi. Według opowieści przekazywanej ustnie z tego czasu, Szmul Zbytkower, najbogatszy człowiek Pragi i protegowany króla, płacił Rosjanom złoty dukat za ocalonego żywego człowieka i srebrny za zmarłego, aby móc ich godnie pochować, bez względu na wyznanie. W połowie XIX wieku stanowili 26-33% ludności Pragi, a przed wybuchem II wojny światowej już około 40% mieszkańców.
Aby dotknąć miejsc związanych z warszawskimi Żydami powinniśmy udać się na Pragę. Tu zachował się akademik żydowski, dom sierot żydowskich, malowidła w byłych domach modlitwy, liczne ślady po mezuzach. Wyjątkową pamiątką jest również miejsce ukrywania się Żydów z okresu okupacji niemieckiej. Pamięć o żydowskiej historii Pragi żyje i trzeba o nią dbać.”

To dowodzi istotności sprawy, ze względu zarówno na ludzkie życie, historie wojenne, jak również lokalną historię Pragi. 

W kwietniu 2017 roku, pisemnie poinformowaliśmy Urząd Dzielnicy Praga-Północ, Instytut Pamięci Narodowej, Stołecznego Konserwatora Zabytków, Żydowski Instytut Historyczny oraz Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN. W swoim piśmie zawarliśmy wszelkie informacje wynikające ze wskazanych wcześniej źródeł, podając również dokładny adres oraz dane osób informujących nas o przedmiocie sprawy. Niestety poza Muzeum POLIN (które dopiero niedawno podjęło temat z chęcią spisania tej historii), żadna z wymienionych wcześniej instytucji nie poinformowała nas o tym, by podjęte zostały jakiekolwiek działania w celu wyjaśnienia (potwierdzenia/zaprzeczenia) tej sprawy, chociaż przepisy prawne niemal nakładają taki obowiązek.

Pomimo tak wielu opublikowanych ogólników (mających na celu zapewnienia spokoju i bezpieczeństwa mieszkańcom lokalu), bardzo serdecznie prosimy Was o przekazywanie każdej informacji, mogącej pomóc w zachowaniu takich historii, zwłaszcza na terenie warszawskiej Pragi. Wspólne dokumentowanie przeszłości, pozwoli przyszłym pokoleniom, na lepsze poznanie historii i własnego otoczenia.


Zakres działalności organów powiadamianych:
Ustawa o Instytucie Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu:
Art. 1. Ustawa reguluje:
1) ewidencjonowanie, gromadzenie, przechowywanie, opracowywanie, zabezpieczenie, udostępnianie i publikowanie dokumentów organów bezpieczeństwa państwa, wytworzonych oraz gromadzonych od dnia 22 lipca 1944 r. do dnia 31 lipca 1990 r., a także organów bezpieczeństwa Trzeciej Rzeszy Niemieckiej i Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich, dotyczących:
a) popełnionych na osobach narodowości polskiej lub obywatelach polskich innych narodowości w okresie od dnia 8 listopada 1917 r. do dnia 31 lipca 1990 r.:
– zbrodni nazistowskich,
– zbrodni komunistycznych,
– innych przestępstw stanowiących zbrodnie przeciwko pokojowi, ludzkości lub zbrodnie wojenne,
b) innych represji z motywów politycznych, jakich dopuścili się funkcjonariusze polskich organów ścigania lub wymiaru sprawiedliwości albo osoby działające na ich zlecenie, a ujawnionych w treści orzeczeń zapadłych na podstawie ustawy z dnia 23 lutego 1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego (Dz. U. z 2015 r. poz. 1583),
c) działalności organów bezpieczeństwa państwa, o których mowa w art. 5;
2) tryb postępowania w zakresie ścigania przestępstw określonych w pkt 1 lit. a;
3) ochronę danych osobowych osób, których dotyczą dokumenty zgromadzone w archiwum Instytutu Pamięci;
4) prowadzenie działań w zakresie edukacji publicznej;
5) poszukiwanie miejsc spoczynku osób poległych w walkach o niepodległość i zjednoczenie Państwa Polskiego, a zwłaszcza tych, które straciły życie wskutek walki z narzuconym systemem totalitarnym lub wskutek represji totalitarnych lub czystek etnicznych w okresie od dnia 8 listopada 1917 r. do
dnia 31 lipca 1990 r.;
6) prowadzenie działalności związanej z upamiętnianiem historycznych wydarzeń, miejsc oraz postaci w dziejach walk i męczeństwa Narodu Polskiego, zarówno w kraju, jak i za granicą, a także miejsc walk i męczeństwa innych narodów na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, w okresie od dnia
8 listopada 1917 r. do dnia 31 lipca 1990 r.

Ustawa o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami:
art. 3 punkt 1.: zabytek – nieruchomość lub rzecz ruchomą, ich części lub zespoły, będące dziełem człowieka lub związane z jego działalnością i stanowiące świadectwo minionej epoki bądź zdarzenia, których zachowanie leży w interesie społecznym ze względu na posiadaną wartość historyczną, artystyczną lub naukową.

 

Tekst: Anna Straszyńska


W dniu 28 marca 2019 r. odbyły się oględziny konserwatorskie w kamienicy przy ul. Sprzecznej 8 w Warszawie. Wniosek do MWKZ o wpis do rejestru zabytków złożony został przez Stowarzyszenie Kolekcjonerzy Czasu w marcu ubiegłego roku, wcześniej jednak alarmowaliśmy inne instytucje o historii tego obiektu, a historia może okazać się ciekawa.

Kamienica przy ul. Sprzecznej 8 została wzniesiona w latach 1911-12 dla Anny i Leona-Józefa Klatczyńskich. Małżeństwo miało 6 dzieci: Leona Akarego, Mirona Pawła, Władysława, Stanisławę, Apolonję i Józefa. Budynek ze względu na usytuowanie względem ulicy ma dość nietypowy kształt. Posiada 6 kondygnacji, kilkadziesiąt lokali mieszkalnych oraz lokale usługowe w przyziemiu. Na ścianie widoczne są inicjały właścicieli KL wraz z krzyżem i datą 1912. W budynku znajduje się przejazd bramny, w którym zachowała się do dziś okładzina ceramiczna. Na klatce schodowej znajdziemy kutą ażurową barierkę. Drzwi do mieszkań są proste, drewniane bez dodatkowych zdobień, w jednych zachował się oryginalny zamek umieszczony we framudze. Uwagę zwracają polichromie, które uwidaczniają się spod odchodzącej farby na klatce schodowej na ostatniej kondygnacji. Na klatce jest również świetlik umieszczony na samej górze.  Do czasów obecnych niestety nie zachował się pierwotny wygląd elewacji, brakuje m.in. balkonów. Widoczne są ślady boniowania na wysokości pierwszej kondygnacji. Przed wojną w kamienicy mieszkało kilku strażaków, handlowców, kolejarzy. Na parterze działał sklep Rabinowiczów, oferował zakup terpentyny, smoły, pokostu i karbolineum. W kamienicy przed wojną działały sklepu spożywcze M. Wilanowicz, czy B. Olszewskiego. Tu mieszkał również Szczepan Łazarkiewicz, wybitny konstruktor i wynalazca. Jego specjalnością była konstrukcja pomp śmigłowych i diagonalnych. Związany od lat dwudziestych z fabryką pomp Stefana Twardowskiego. Konstrukcje jego pomysłu wdrażano w większości polskich cukrowni, w kopalniach i zakładach wodociągowych. We wspomnieniach opisanych na blogu Grupy Powen Wafapomp SA jego syn Andrzej tak wspominał mieszkanie przy ul. Sprzecznej 8: „Urodziłem się w 1927 roku na Pradze. (…) Przez wiele lat mieszkaliśmy na Sprzecznej 8. Ojciec wynajmował ogrzewane piecami dwupokojowe mieszkanie z kuchnią i łazienką na czwartym piętrze kamienicy bez windy”. „Wróciliśmy w październiku 1945 roku. (…) W mieszkaniu na Sprzecznej poza mamą zastaliśmy jeszcze dwie dokwaterowane panie z Polskiego Radia, które mieściło się wtedy na Pradze. (…) Mieszkałem na Sprzecznej jeszcze kilka lat.”. Pomimo intensywnych walk wojennych w okolicy (związanych z bliskością V Oddziału Straży Ogniowej) kamienica przetrwała wojnę w dobrym stanie: podziurawiony dach, kilka dziur po małych pociskach, brak szyb. W 1945 roku kamienica przeszła na podstawie tak zwanego dekretu Bieruta na własność miasta. Jest obecnie ujęta w gminnej ewidencji zabytków, oraz w Miejscowym planie zagospodarowania przestrzennego rejonu Dworca Wschodniego w dzielnicach Praga Północ i Praga Południe m.st. Warszawy.

W dniu 24 kwietnia 2017 roku poinformowaliśmy Stołecznego Konserwatora Zabytków, Instytut Pamięci Narodowej, Urząd Dzielnicy Warszawa Praga Północ, Muzeum Historii Żydów Polskich oraz Żydowski Instytut Historyczny o możliwości istnienia pamiątki z okresu okupacji niemieckiej w postaci skrytki, przeznaczonej prawdopodobnie dla osób o pochodzeniu żydowskim o czym Stowarzyszenie poinformowane zostało przez byłych mieszkańców kamienicy (kopia w załączniku). W związku z istotnością przedmiotowego obiektu dla historii Polski, wymaga on weryfikacji pod kątem autentyczności i formy wykorzystywania, oraz odpowiedniego zabezpieczenia w przypadku potwierdzenia autentyczności, objęcia ochroną prawną. Po zgłoszeniu powyższej sprawy, opracowana została w listopadzie 2017 roku karta ewidencyjna obiektu, nie uwzględniająca malowideł ściennych oraz wspomnianej skrytki.

Po przeprowadzonych oględzinach, spisano protokół w którym wyszczególniono istotne dla oceny obiektu oryginalne wyposażenie. Teraz czekamy na decyzję MWKZ.

 

Zdjęcia: Anna Szwałkiewicz i Anna Straszyńska

 


W dniu 16 maja br. prof. Jakub Lewicki Mazowiecki Wojewódzki Konserwator Zabytków orzekł: wpisać do rejestru zabytków nieruchomych województwa mazowieckiego kamienicę położoną przy ul. Sprzecznej 8 w Warszawie.

Pomimo, że obiekt po pierwszej naszej interwencji wpisany został do ewidencji zabytków w 2017 roku, uznaliśmy, że tego typu ochrona obiektu jest niewystarczająca. Postępowanie o wpis do rejestru wszczęte zostało na wniosek naszego Stowarzyszenia, który złożony został 28.03.2018 roku. 

(…)Po przeanalizowaniu zebranego materiału dowodowego MWKZ stoi na stanowisku, iż przedmiotowy budynek wraz z terenem posesji, posiada niewątpliwe wartości historyczne, artystyczne i naukowe umożliwiające objęcie go ochroną konserwatorską poprzez indywidualny wpis do rejestru zabytków nieruchomych. Przede wszystkim budynek stanowi jeden z nielicznych tak dobrze zachowanych reliktów zabudowy mieszkaniowej  na terenie ulicy Sprzecznej, posiada więc znaczące walory naukowe jako cenny dokument historii ulicy i jej rozwoju budowlanego, a tym samym dokumentuje dzieje Starej Pragi. Dzieje budynku oraz związanych z nim osób umożliwiają rekonstrukcję przemian obyczajowych oraz przestrzennych dawnej Warszawy. Historia kamienicy wiąże się również dramatycznymi wydarzeniami II Wojny Światowej, w tym epizodami związanymi z działaniami powstańczymi. Istotnym jest, że pomimo, iż w okolicy toczyły się walki wojenne związane z bliskością  V Oddziału Straży Ogniowej, budynek ocalał bez większych zniszczeń. Niezachowany wystrój elewacji rekompensują dobrze zachowane wnętrza – niezwykle starannie wykonane dekoracyjne, ceramiczne posadzki, zachowane okucia,  klamki i haki stolarki okiennej i drzwiowej czy piece kaflowe. Wyjątkowość budynku podkreśla także nietypowy rzut i układ pomieszczeń, bardzo dobrze zachowana kuta, ozdobna balustrada w klatce schodowej i unikalne na skalę Pragi malowidła ścienne. Ponadto kamienica zlokalizowana jest na terenie posesji o historycznym kształcie i granicach utrwalonych na przełomie XIX i XX w. tym samym jest to cenny dokument historycznych podziałów parcelacyjnych, a sposób zagospodarowania działki może być przedmiotem badań organizacji budownictwa mieszkaniowego na terenie Pragi.
Tym samym ochrona kamienicy leży w interesie społecznym, wynikającym z potrzeby zachowania ostatnich reliktów przedwojennej zabudowy na terenie dzielnicy, których pozostałości wypierane są przez powstawanie w tym obszarze wciąż nowych inwestycji, zacierających pierwotny charakter dzielnicy (…)
– z decyzji MWKZ

Całość decyzji przedstawiamy w poniższej galerii, natomiast rys historyczny przedstawiony w naszym wniosku dostępny jest tu: SKRYTKA DLA ŻYDÓW NA PRADZE – W POSZUKIWANIU PRAWDY oraz tu: CZY KAMIENICA PRZY UL. SPRZECZNEJ 8 W WARSZAWIE TO ZABYTEK?

One comment

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *