Piwnice Strzeleckiej 8 w rękach IPN

Dnia 12 grudnia br. Instytut Pamięci Narodowej na podstawie podpisanego aktu notarialnego, przejął piwnice dawnego aresztu NKWD przy ul. Strzeleckiej 8 na warszawskiej Pradze. To przełom w kilkuletniej walce o zachowanie tego miejsca.

 „Budynek przy ul. Strzeleckiej 8 powstawał w drugiej połowie lat 30. XX wieku,(…) do 1939 nie był jednak zamieszkany. (…) W czasie II wojny zasiedlili go częściowo tzw. dzicy lokatorzy, którzy zostali usunięci przez Sowietów po zdobyciu przez nich Pragi we wrześniu 1944 r. W zimie 1944/1945 obiekt ten stał się kwaterą główną NKWD na obszarze Polski Lubelskiej. Tu przez szereg tygodni urzędował gen. Iwan Sierow, tuż obok zaś płk P. Michajłow (dowódca praskiej grupy operacyjnej).(…) Ostatecznie latem 1945 r. przejął go WUBP w Warszawie – wykorzystując jako jeden z „podręcznych” aresztów.(…) W nowej roli występował on najprawdopodobniej do 1948 r., po czym został przekazany resortowemu kwaterunkowi i zasiedlony przez funkcjonariuszy UB i ich rodziny.”

 

– Śladami zbrodni, IPN 2013

W piwnicach budynku przy ul. Strzeleckiej 8 w okresie reżimu komunistycznego więziono, brutalnie przesłuchiwano i mordowano żołnierzy polskiego podziemia antykomunistycznego, osoby cywilne ale również volksdeutsche’ów. W latach 1944-45 mieściła się tam Kwatera Główna NKWD na obszar Polski Lubelskiej, a w okresie 1945-48 areszt Wojewódzkiego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego, na koniec kwaterunek resortowy.

W rzeczonym budynku miała powstać Izba Pamięci z inicjatywy Instytutu Pamięci Narodowej. Zabytkowe inskrypcje pozostawione przez przetrzymywanych w piwnicach działaczy i żołnierzy podziemia niepodległościowego, miały zostać udostępnione społeczeństwu, co miało przyczynić się do przywrócenia pamięci pomordowanym przez komunistyczny aparat represji. Warto w tym miejscu wspomnieć, że piwnice kamienicy przy Strzeleckiej 8 są unikatowym obiektem na skalę kraju, nigdzie nie zachowało się tyle śladów i inskrypcji po zbrodniach komunistów. Niestety, pomimo podpisania przez IPN i prywatnego właściciela listu intencyjnego w powyższej sprawie (2014 rok), przez długi czas stronom nie udawało się dojść do porozumienia. 

Sytuacja komplikowała się z roku na rok bardziej. Piwnice systematycznie były niszczone (były w tej sprawie składane przez nas zawiadomienia na Policję i do Prokuratury, jedno z postępowań nadal się ciągnie), przechodziły z rąk do rąk. Stołeczny Konserwator Zabytków podejmował na nasz wniosek kontrole i nakładał nakazy zabezpieczenia zabytku, jednak końca tragedii tego obiektu nie było widać.

Przełom po latach.

Przełom w sprawie nastąpił 12 grudnia br. kiedy to podpisany został akt notarialny w powyższej sprawie. Od tego momentu właścicielem zabytkowych piwnic jest Instytut Pamięci Narodowej. 

Na konferencji prasowej zwołanej w dniu 14 grudnia 2017 roku przed budynkiem  Strzeleckiej 8, przedstawiciele Instytutu Pamięci Narodowej, przybliżyli historię obiektu oraz poinformowali, że zabytkowe piwnice oraz parter budynku (łącznie ok. 500 m2) zakupione zostały za kwotę 2 000 000 zł. Obiekt wymaga sporego nakładu pracy związanego z odpowiednim zakonserwowaniem pamiątkowych pomieszczeń, jak również  wykończeniem i wyposażeniem min. parteru. Placówka ma mieć charakter w pierwszej kolejności edukacyjny, ma jednak pełnić drobną funkcję muzealną ze względu na piwnice. W zakresie działalności placówki organizowane będą spotkania edukacyjne dla szkół i nie tylko, z możliwością zapoznania się z pozyskanymi eksponatami. Jej otwarcie planowane jest na drugą połowę przyszłego roku, chociaż rokowania są ostrożne co jest w 100 % zrozumiałe.

Profesor Krzysztof Szwagrzyk podkreślił wyjątkowo istotny charakter miejsca zarówno w historii komunistycznego terroru, jak również dla przyszłości edukacji w tym obszarze. W trakcie konferencji poinformował również, że Instytut planuje przeprowadzenie badań poszukiwawczych w obrębie nieruchomości (na terenie dziedzińca oraz piwnic) w przyszłym roku. Warto wspomnieć w tym miejscu, że badania w tym miejscu wstępnie zostały rozpoczęte 23 czerwca 2015 roku, czekamy zatem na ich dalszy przebieg i wyniki. 

Po konferencji uczestnicy zostali zaproszeni do rzeczonych piwnic, do których nie doprowadzono jeszcze oświetlenia jednak IPN zadbał o latarki dla uczestników spotkania.

Więcej o podejmowanych przez Stowarzyszenie Kolekcjonerzy Czasu działaniach ws. zachowania miejsca pamięci jak również o wsparciu udzielanym przez inne organizacje TU.

Kto wpisał piwnice Strzeleckiej 8 do rejestru zabytków nieruchomych?

Podejmując walkę o pełną ochronę prawną obiektu w 2014 roku, nie mieliśmy pojęcia, że pierwsze wskazania do tego, miały miejsce już w roku 2003, kiedy to Muzeum Niepodległości na prośbę Departamentu Ochrony Zabytków dokonało analizy dwóch obiektów: przy ul. Cienistej 16 oraz przy ul. Strzeleckiej 8, wskazując tym samym na obecność zabytkowych śladów w piwnicach oraz rozważając dalsze kroki w tej sprawie (ochronę prawną, fizyczną, wykonanie dokumentacji).

W roku 2005 prof. Leon Kieres Prezes Instytutu Pamięci Narodowej w wystąpieniu do Prezydenta M.St. Warszawy Lecha Kaczyńskiego, prosił o podjęcie działań ratujących ww. obiekty, ponieważ nie były one należycie chronione prawnie. 

Dopiero w roku 2009 Mazowiecki Wojewódzki Konserwator Zabytków w odpowiedzi na pismo Stołecznego Konserwatora Zabytków, wszczął postępowanie dot. wpisu do rejestru zabytków nieruchomych. W wyniku tego w roku 2013 pod ochronę trafiło jedynie 16 pomieszczeń piwniczych przy ul. Strzeleckiej 8, gdzie w pozostałych ponad dwudziestu pozostały setki ważnych historycznie pamiątek. 

W roku 2014 Stowarzyszenie Kolekcjonerzy Czasu postanowiło zawalczyć o całą historię. Na podstawie wykonywanej od 2013 roku dokumentacji zdjęciowej oraz zgromadzonego materiału dot. historii obiektu, udało się wznowić postępowanie dot. ochrony prawnej w MWKZ. W wyniku złożonego przez Stowarzyszenie Kolekcjonerzy Czasu wniosku i materiału dowodowego, w marcu 2015 wszystkie piwnice były już chronione prawnie. 

Tekst i zdjęcia: Anna Straszyńska

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *